Lithografie, gravure, zeefdruk en prenten begrijpen
Wat is een prent? Hoe onderscheidt u een originele lithografie van een gravure of een zeefdruk? Wat is een droge naald of een kunstenaarsproef? Hoe worden deze technieken uitgevoerd, en wat maakt ze uniek?
Stuk voor stuk terechte vragen die elke liefhebber of nieuwsgierige zich kan stellen bij de rijkdom en de diversiteit van de druktechnieken en de grafische kunst. In deze rubriek nodigen wij u uit om deze methoden te verkennen, hun eigenheid te begrijpen en antwoord te krijgen op uw vragen, op een heldere, uitgebreide en, waar mogelijk, geïllustreerde manier.
Of u nu verzamelaar bent of eenvoudigweg gepassioneerd door kunsttechnieken, ontdek de geheimen van deze fascinerende procedés
De prent: een tijdloze techniek
Oorspronkelijk verwijst de term prent naar een beeld dat verkregen wordt door het afdrukken van een gegraveerde drukvorm, of die nu van hout (zoals bij houtsnede), van metaal of van lithografische steen is. Deze traditionele definitie, door Boutard in 1826 omschreven als « de soort afbeelding die men verkrijgt door middel van diepdrukgravure », is geleidelijk verruimd met de komst van nieuwe technieken zoals de lithografie, de zeefdruk en, recenter, de digitale prent. Tegenwoordig omvat de term uiteenlopende procedés, waaronder monotypes, sjablonen of afdrukken die zijn gemaakt van glasplaten of met de hand bewerkte ondoorzichtige films, zoals die gebruikt werden door kunstenaars als Corot. Deze ontwikkeling verwijdert zich van het oorspronkelijke idee van een afdruk verkregen dankzij een reliëf en herdefinieert de prent als een categorie van drukwerk waarbij het drukkende element ambachtelijk is voorbereid.
Het begrip originele prent brengt een belangrijk onderscheid met zich mee: een prent wordt als origineel beschouwd wanneer de drukvorm, of het nu een houtblok, een metalen plaat of een lithografische steen is, door de kunstenaar zelf met de hand is ontworpen en vervaardigd. Is de drukvorm daarentegen door een technicus voorbereid naar een bestaand werk, dan spreekt men van een reproductieprent. Dit soms subtiele onderscheid heeft wettelijke verduidelijkingen noodzakelijk gemaakt. Zo bepaalt een wettekst uit 1967, die een definitie van het Comité de la gravure française uit 1936 overneemt, dat alleen de proeven die door de kunstenaar met de hand zijn afgedrukt, zonder gebruik van mechanische of fotomechanische procedés, als originele gravures, prenten of lithografieën mogen worden beschouwd.
De grens tussen originele prent en reproductieprent blijft echter soms vaag, met name op kwalitatief vlak. Historisch gezien hebben veel kunstenaars de gravure gebruikt om het werk van tijdgenoten te verspreiden en zo bij te dragen aan hun roem. In de 20e eeuw hebben figuren als Cécile Reims deze traditie op briljante wijze voortgezet door samen te werken met kunstenaars om hun creaties via de gravure te vertolken. De prent, in al haar diversiteit, blijft een kunstvorm in eigen recht, waarin technische beheersing en artistieke expressie samenkomen, en speelt een centrale rol bij de verspreiding van kunstwerken, terwijl ze hun toegankelijkheid en duurzaamheid waarborgt.
De originele lithografie
De lithografie, in 1796 in Duitsland uitgevonden door Aloys Senefelder, ontleent haar naam aan de Griekse woorden lithos (steen) en graphein (schrijven). Het is een vlakdruktechniek die voor haar tijd revolutionair was. Zij maakt het mogelijk een tekening op een kalksteen met opmerkelijke trouw in meerdere exemplaren te reproduceren. In tegenstelling tot de gravure, waarbij het drukken berust op reliëf of op verdiepte lijnen, berust de lithografie op de chemische relatie tussen water en vet. Een kalksteen, gekozen om zijn poreusheid, wordt voorbereid volgens recepten die eigen zijn aan elke lithograaf en vaak geheim worden gehouden. Zodra het oppervlak gereed is, wordt de tekening rechtstreeks op de steen aangebracht met lithografische krijtjes, pennen of penselen met vette inkt. Uiteenlopende technieken, zoals krassen, lavering of het overbrengen met behulp van calqueerpapier of overdrukpapier, maken het mogelijk de effecten en texturen van de tekening te verrijken.
Wanneer de tekening voltooid is, wordt de steen bevochtigd, zodat de poreuze delen het water vasthouden. Vervolgens wordt de vette inkt met een rol aangebracht (tegenwoordig van rubber, vroeger van leer, dat moeilijker schoon te maken was). Deze waterafstotende inkt hecht uitsluitend aan de vette delen van de tekening en wordt afgestoten door het vocht van de niet getekende delen. Wanneer de inkt gelijkmatig is verdeeld, wordt een vel papier op de steen gelegd en door een lithografische pers gehaald. Dit procedé is zowel nauwkeurig als ambachtelijk: elke stap vraagt het oog en de ervaren hand van de lithograaf.
Bij kleurenlithografieën wordt het proces nog complexer. Elke kleur vraagt om een aparte steen, waarop de kunstenaar zijn motief opnieuw moet tekenen, rekening houdend met de overlapping van de tinten en met de dimensionale veranderingen van het papier door het bevochtigen. Dit vereist een perfecte registratie om de opeenvolgende drukgangen op elkaar af te stemmen. De lichtste tinten worden doorgaans als eerste gedrukt, gevolgd door de middentonen, tot en met de donkerste kleur, vaak zwart. Een variant bestaat erin één enkele steen te gebruiken, die voor elke kleur opnieuw wordt voorbereid, waarbij het motief wordt hertekend op het restbeeld van de voorgaande druk. Deze methode maakt echter herdrukken onmogelijk, omdat de steen bij elke stap wordt gewijzigd. Deze moeilijkheden zijn gedeeltelijk overwonnen met de uitvinding van de chromolithografie, die de registratie vereenvoudigt en het bevochtigen van het papier overbodig maakt, en tegelijk betrouwbaardere meerkleurendrukken mogelijk maakt.
De lithografie wordt ook beschouwd als de moeder van de moderne druktechnieken. Zij gaf aanleiding tot de offset, een procedé dat het vlakdrukprincipe overneemt, maar de steen vervangt door flexibele platen van aluminium of polyester, geschikt voor rotatiepersen. Hoewel offset van de lithografie is afgeleid, verschilt het door zijn industriële karakter en hoge productiesnelheid.
De ambachtelijke lithografie blijft gewaardeerd voor de productie van kunstwerken, met name dankzij haar vermogen om de nuances en texturen van originele creaties vast te leggen. Kunstenaars waarderen vooral de vrijheid die dit procedé biedt: spontane lijnvoering en subtiele weergaven, die met industriële technieken onmogelijk te bereiken zijn.
Tegenwoordig wordt de lithografie gebruikt om kunstdrukken in beperkte oplagen te maken, vaak genummerd en gesigneerd, wat hun exclusieve karakter en hun waarde op de kunstmarkt versterkt. De intensiteit van de kleuren, de rijkdom aan texturen en de fijnheid van de details maken er een bij uitstek geschikte techniek van voor het reproduceren van kunstwerken. Zij wordt nog altijd onderwezen aan kunstacademies en beoefend in gespecialiseerde ateliers, waar een ambachtelijk vakmanschap in stand wordt gehouden dat een stempel heeft gedrukt op de geschiedenis van het drukken en de grafische kunst.
Bekijk hieronder een reportage over Mario Ferrerri, lithograaf in Fréjus.
De gravure (droge naald)
Het graveren met de droge naald is een delicate en spontane kunsttechniek, gewaardeerd om haar vermogen werken met een grote expressiviteit voort te brengen. Zij berust op het gebruik van een puntig gereedschap, vaak van staal of diamant, waarmee rechtstreeks in een plaat van metaal, plexiglas of kunststof wordt gegraveerd. Het gereedschap, met de precisie van een potlood gehanteerd, verplaatst het materiaal zonder het te verwijderen, waardoor groeven ontstaan die omzoomd zijn door metalen "bramen". Deze bramen, vergelijkbaar met piepkleine, grillig getande golfjes van metaal, geven de afdrukken een unieke textuur. De kunstenaar kan ervoor kiezen ze te behouden om de afdrukken te verrijken, doordat de inkt zowel in de groeven als op de randen blijft hangen, of ze zorgvuldig te verwijderen voor scherpere en regelmatigere lijnen. De plaat, traditioneel van koper of zink, maar soms van moderne materialen zoals plexiglas, moet met een dun laagje olie tegen oxidatie worden beschermd, zodat het werk duurzaam blijft.
Deze techniek wordt uit de losse hand uitgevoerd, soms met een handsteun of op een ezel, waardoor de kunstenaar een volledige bewegingsvrijheid heeft. Elke stap, van het tekenen tot het drukken, vraagt grote meesterschap, want de gegraveerde lijnen zijn onomkeerbaar, wat het spontane en instinctieve karakter van de gravure versterkt. Bij het drukken verzamelt de inkt zich in de groeven en, als de bramen bewaard zijn gebleven, levert dit een fluweelzacht en rijk effect op dat met andere technieken onmogelijk te bereiken is. Elke afdruk is zo enigszins uniek, een getuigenis van het ambachtelijke en artistieke karakter van het proces.
De droge naald belichaamt de traditie van de kunstenaarsgravure, waarin het directe en instinctieve gebaar van de kunstenaar in elke gegraveerde lijn terug te vinden is. Zij wordt gewaardeerd om de fijnheid en gevoeligheid die zij brengt, terwijl zij ook ruimte biedt om moderne materialen en vernieuwende benaderingen te verkennen, waardoor deze methode in de hedendaagse kunst voortleeft.
Bekijk hieronder een video van Claude WEISBUCH terwijl hij een droge naald maakt
Claude Weisbuch, L'Estampe door lestampe
De zeefdruk
Zeefdruk, ook wel stencildruk genoemd, is een veelzijdige en duurzame druktechniek die zijn wortels heeft in de ambachtelijke praktijken van het oude Azië, met name in China en Japan, waar sjablonen werden gebruikt om textiel en papier te versieren. In de 18e eeuw geïntroduceerd in Europa, won de techniek aan populariteit door de uitvinding van gespannen zijden schermen en groeide ze in de 20e eeuw uit tot een onmisbare methode in de hedendaagse kunst en in industriële toepassingen. De naam gaat terug op het Latijnse woord sericum (zijde), een verwijzing naar het materiaal waarmee de eerste schermen werden vervaardigd, hoewel ze tegenwoordig om redenen van sterkte en hanteerbaarheid vooral van polyester of nylon worden gemaakt.
Het principe van zeefdruk berust op het gebruik van een scherm dat over een kader is gespannen en bedekt is met een lichtgevoelige emulsie. Nadat de emulsie via een motief of beeld aan een lichtbron is blootgesteld, hardt ze uit op de belichte delen en vormt zo een ondoordringbare barrière. De niet-belichte delen, die oplosbaar blijven, worden vervolgens met water uitgespoeld, waardoor openingen ontstaan waar de inkt doorheen kan. Dit scherm wordt daarna boven de drager geplaatst die bedrukt moet worden, of dat nu papier, stof, hout, metaal, glas of zelfs keramiek is. Met behulp van een rakel wordt de inkt op het scherm aangebracht en door de open delen geperst, waardoor het motief getrouw op de drager wordt overgebracht.
Voor elke kleur van een ontwerp is een apart scherm nodig, wat betekent dat het proces zo vaak moet worden herhaald als er kleuren in het werk zijn. Deze stap, "registratie" genoemd, vraagt uiterste precisie om de opeenvolgende inktlagen correct op elkaar af te stemmen. Ook de volgorde van het drukken is cruciaal: lichte kleuren worden doorgaans eerst aangebracht om verontreiniging van de donkerdere tinten te voorkomen. Zo ontstaan drukwerken met levendige, dekkende kleuren met veel lichaam, zelfs op donkere of gestructureerde dragers. Zeefdruk leent zich bijzonder goed voor uiteenlopende afwerkingen, van mat tot glanzend, met metallic, fluorescerende, fosforescerende of zelfs thermogevoelige inkten, wat een nagenoeg onbeperkte creatieve vrijheid biedt.
Als kunstzinnige techniek beleefde de zeefdruk in de jaren 1960 een opmerkelijke bloei, met name dankzij de popartbeweging. Kunstenaars als Andy Warhol en Roy Lichtenstein maakten gebruik van deze methode vanwege de mogelijkheden voor seriële reproductie en het vermogen om kleurrijke, grafische werken te produceren. Warhol gebruikte zeefdruk bijvoorbeeld voor enkele van zijn meest iconische werken, zoals zijn portretten van Marilyn Monroe, waarbij hij speelde met herhaling en variatie van kleuren. In tegenstelling tot zuiver mechanische processen geeft zeefdruk kunstenaars de mogelijkheid om rechtstreeks in te grijpen in het proces, door lagen te wijzigen of met de hand details toe te voegen, waardoor elke afdruk potentieel uniek is.
In de industrie is zeefdruk uitgegroeid tot een onmisbare druktechniek voor uiteenlopende toepassingen: textiel, affiches, reclameborden, verpakkingen en zelfs printplaten. Doordat zeefdruk ook op onregelmatige oppervlakken kan worden toegepast en drukwerk oplevert dat bestand is tegen weersinvloeden en slijtage, is het een favoriete keuze voor duurzame producten. Hoewel zeefdruk door de initiële investering in het voorbereiden van de zeven vooral geschikt is voor grote oplagen, blijft het ook een goede optie voor beperkte oplagen, met name in kunst en design, waar het wordt gewaardeerd om de visuele en tactiele kwaliteit van de afdrukken.
Technologische vooruitgang heeft de zeefdruk eveneens veranderd, met de komst van milieuvriendelijke inkten, geautomatiseerde machines en digitale voorbereidingstechnieken die de insteltijd en de kosten verlagen. Toch wordt ambachtelijke zeefdruk, uitgevoerd in gespecialiseerde ateliers, nog steeds beoefend en gewaardeerd om zijn handmatige karakter en precisie. Het blijft een geliefd expressiemiddel voor kunstenaars en ontwerpers, waarmee zowel esthetische als functionele werken kunnen worden gemaakt, in beperkte editie of in serie.
Zo onderscheidt zeefdruk zich door zijn veelzijdigheid en zijn vermogen om traditie en innovatie te verenigen. Of het nu gaat om unieke kunstwerken, decoratieve objecten of technische toepassingen: zeefdruk blijft een centrale rol spelen in de wereld van het drukwerk en de hedendaagse kunst, als bewijs van de rijkdom en de aanpasbaarheid van deze tijdloze techniek.
De nummering van de oplage
Lithografische afdrukken: de aantekeningen ontcijferd en hun waarde
Genummerd, BAT, EA, HC, proefdrukken: alles wat u moet weten.
Wanneer een lithografie wordt gemaakt, kunnen er verschillende soorten afdrukken ontstaan, elk met een eigen functie en betekenis. Deze aantekeningen roepen vaak vragen op, met name over genummerde afdrukken, kunstenaarsproeven, hors-commerce-exemplaren en controleafdrukken. Hier vindt u een gids om deze vermeldingen beter te begrijpen:
De Bon à Tirer (BAT):
De BAT, het eerste exemplaar dat wordt gedrukt, wordt door de kunstenaar gesigneerd zodra hij tevreden is met het eindresultaat.
Deze afdruk dient als kwaliteitsreferentie om alle andere exemplaren van de editie mee te vergelijken.
De genummerde afdrukken:
Elke lithografie wordt genummerd naargelang het totale aantal gedrukte exemplaren; 15/100 betekent bijvoorbeeld dat het om het 15e exemplaar van een oplage van 100 gaat.
Elke afdruk wordt zorgvuldig met de BAT vergeleken om de samenhang en de kwaliteit van het geheel te waarborgen.
De kunstenaarsproeven (EA):
Kunstenaarsproeven (E.A.) zijn exemplaren die uitsluitend voor persoonlijk gebruik van de kunstenaar zijn bestemd. Ze vormen doorgaans 10 % van de totale editie, al kan dit percentage enigszins variëren naargelang de afspraken tussen de kunstenaar en de uitgever.
Deze afdrukken worden aangeduid met EA en zijn, hoewel ze niet in de traditionele nummering van de editie zijn opgenomen (bijvoorbeeld 15/100), qua kwaliteit identiek aan de genummerde afdrukken. Dat betekent dat ze met dezelfde zorg zijn gedrukt en met de Bon à Tirer (BAT) zijn vergeleken om hun conformiteit te garanderen.
Bijzonderheden en waarde van kunstenaarsproeven
Kunstenaarsproeven (E.A.) nemen een bijzondere plaats in binnen de kunstwereld, dankzij hun zeldzaamheid en hun directe band met de kunstenaar. Ze werden vaak bewaard voor persoonlijk gebruik, geschonken aan naasten of ingezet voor tentoonstellingen en promotionele acties. Deze proeven belichamen een bevoorrechte verbinding met de kunstenaar en zijn creatieve proces. Hun zeldzaamheid, gecombineerd met hun unieke context, geeft hun zowel een symbolische als een commerciële waarde.
Op de markt worden kunstenaarsproeven doorgaans als gelijkwaardig beschouwd aan de genummerde exemplaren. Sommige verzamelaars kennen hun echter een extra waarde toe vanwege hun bijzondere karakter en hun directe band met de kunstenaar. Deze proeven zijn vaak gesigneerd en dragen niet zelden bijzondere aantekeningen, wat hun unieke karakter en hun aantrekkingskracht voor kunstliefhebbers nog versterkt.
Kunstenaarsproeven getuigen ook van een editietraditie die de persoonlijke betrokkenheid van de kunstenaar bij de productie van zijn werk respecteert. Ze herinneren aan het historische belang van artistieke controle en van de zorg die aan elke oplage werd besteed.
Voor verzamelaars vraagt de aankoop van een kunstenaarsproef bijzondere aandacht. Het is essentieel om de signatuur, eventuele aantekeningen en de herkomst te controleren, om de authenticiteit en de kwaliteit van het werk te waarborgen. Deze unieke proeven verrijken een collectie met een historische en emotionele dimensie die verder gaat dan hun loutere materiële waarde. Zo worden kunstenaarsproeven uitgelezen stukken voor wie dichter bij de intieme wereld van de kunstenaar wil komen.
De proeven buiten de handel (H.C.):
De H.C.-exemplaren zijn voorbehouden aan de graveur, de drukker of hun medewerkers en zijn niet bedoeld voor de gewone verkoop.
Ze worden vaak gebruikt voor professionele uitwisselingen of voor archieven.
De proefdrukken en staatdrukken:
Deze proeven worden gemaakt vóór de goedkeuring van de bon à tirer (BAT), zodat de kunstenaar en de drukker kleuren, contrasten of technische details kunnen bijstellen. Deze drukken, vaak zeldzaam, kunnen worden aangeduid met "Épreuve d’état" of eenvoudigweg "Essai".
Na het drukken: vernietiging van de matrijzen
Zodra de oplage is gedrukt, worden de matrijzen (lithografische stenen of platen) geslepen en behandeld, waardoor de tekening wordt uitgewist.
Zo blijft het aantal afdrukken gegarandeerd beperkt tot de aangekondigde editie, wat de zeldzaamheid en de waarde van het werk waarborgt.
In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, kunnen de stenen wel opnieuw voor andere projecten worden gebruikt, maar ze bewaren geen enkel spoor van de voorgaande oplage.
De waarde van een lithografie
De waarde van een lithografie wordt bepaald door verschillende essentiële factoren die samen van het werk een uniek en door verzamelaars gewaardeerd stuk maken. Allereerst is het aantal gedrukte exemplaren een fundamenteel element: hoe beperkter de editie, hoe zeldzamer en gewilder het werk wordt, wat de waarde doet toenemen. Genummerde lithografieën bieden transparantie over de oplage, wat hun prestige en hun aantrekkingskracht voor kunstliefhebbers versterkt.
Ook de bekendheid van de kunstenaar speelt een belangrijke rol. Werken van erkende kunstenaars, of van kunstenaars waar op de markt veel vraag naar is, of het nu gaat om hun artistieke invloed, hun kenmerkende stijl of hun historische betekenis, worden vanzelfsprekend hoger gewaardeerd. Bovendien krijgen originele lithografieën die onder het rechtstreekse toezicht van de kunstenaar zijn gemaakt een extra dimensie, want zij garanderen een perfecte getrouwheid aan zijn artistieke bedoeling. Deze artistieke controle, die vaak tijdens het drukproces wordt uitgeoefend, versterkt de waarde en de authenticiteit van het werk. Deze stukken gelden als referentiewerken en zijn zeer gewild bij verzamelaars.
Het is belangrijk een originele lithografie te onderscheiden van een gewone lithografie, want hoewel deze twee termen dicht bij elkaar liggen, verwijzen zij in de kunstwereld naar verschillende werkelijkheden.
Een originele lithografie is een werk dat de kunstenaar rechtstreeks heeft gemaakt op de steen of de plaat die voor het drukken wordt gebruikt. De kunstenaar ontwerpt en maakt zelf de volledige tekening of compositie, wat het werk een bijzondere authenticiteit verleent. Het kan al dan niet gesigneerd en genummerd zijn, maar de originaliteit ervan ligt in de directe tussenkomst van de kunstenaar in het creatieve proces, waardoor elke afdruk een echt kunstwerk op zich is.
Een lithografie kan daarentegen ook een afdruk aanduiden die is gemaakt naar een reproductie van een bestaand werk, vaak met mechanische of fotografische middelen. In dat geval grijpt de kunstenaar niet rechtstreeks in bij de creatie of de uitvoering van de afdruk. Hoewel deze lithografieën van goede kwaliteit en esthetisch aantrekkelijk kunnen zijn, hebben zij niet dezelfde artistieke of cultuurhistorische waarde als een originele lithografie.
Het verschil ligt dus in de mate waarin de kunstenaar betrokken is en in de oorsprong van de tekening die voor de afdruk is gebruikt. Een originele lithografie draagt de directe stempel van de kunstenaar, terwijl een gewone lithografie vaak wordt beschouwd als een kunstreproductie. Dit onderscheid is essentieel voor verzamelaars en kunstliefhebbers die belang hechten aan de waarde en de authenticiteit van hun aankopen.
De kwaliteit van de materialen en van het drukproces is een ander cruciaal criterium. De keuze voor hoogwaardig papier, vaak herkenbaar aan zijn structuur of watermerk, en het gebruik van inkten van uitstekende kwaliteit getuigen van bijzondere aandacht voor detail. Een afdruk die met precisie en vakmanschap is uitgevoerd, doet de kleuren stralen en de lijnen fijner uitkomen, waardoor de waargenomen waarde van het werk toeneemt.
Tot slot speelt de staat van conservering een doorslaggevende rol bij de waardering van een lithografie. Een goed bewaard werk, zonder vouwen, scheuren of vergeeld papier, behoudt zijn oorspronkelijke glans, wat het tot een veilige en duurzame investering maakt. Gecombineerd met gegarandeerde herkomst en authenticiteit maken deze criteria van elke goed uitgevoerde lithografie een uniek kunstobject dat esthetische waarde, cultuurhistorische waarde en waardestijgingspotentieel op de markt met elkaar verbindt.
 |
 |
| " Bon à Tirer " gesigneerd door Bernard BUFFET (Te koop bij de galerie) |
" Genummerde afdruk " van Louis TOFFOLI (Te koop bij de galerie) |
 |
 |
| " Kunstenaarsproef " van Claude WEISBUCH (Te koop bij de galerie) |
" Hors Commerce" van Camille HILAIRE (Te koop bij de galerie) |